Cumartesi, Temmuz 12, 2014

The institution cannot take sides but it has to have a position

SALT Beyoglu is situated 300 hundred meters from Taksim Square and tries to keeps a critical position towards the politics of Turkish government. Could you explain to us how the current unstable political situation is affecting the everyday work of a cultural institution? How are you trying to respond to the current situation through the programs at SALT?

It is hard not to empathize with the concerns and preoccupations of our public. Why would one go see an exhibition in the midst of an extraordinary time? The overwhelming majority of our public has a different view from that of the government. I could not say it is our duty to take a side but we certainly have an obligation to provide tools for better judgement that enable people to form their opinions in more sophisticated ways. We decided last summer to accept the uncertainties and respond to the situation through programs that resonate with the context, anticipate the situations that might arise and add a bit of complexity. One cannot under conditions of this kind pretend all is normal. It is essential to operate in two temporalities, one is to be very flexible and respond to the time with different programs. The other is to develop the long-term potency of the institution, the stamina to survive daily politics and resume functions not necessarily visible to the public eye; in our case, research and archive. The extent of hospitality has soared since last June and SALT has been housing many projects, programs, and meetings of collectives, initiatives, small institutions and NGOs. As such, SALT is expanding also into a “frame and a context”. All this is apart from cancelling and postponing events, and observing the fragility of a cultural institution.

Nowadays boycott of events and institutions (Manifesta 10 in Saint-Petersburg, Sydney Biennial) seems to become the main strategy for art practitioners to express their protest towards the politics of the state or towards the policies of the institutions. Do you see any potentiality in boycott and which strategy could be appropriate for the institution to express its discontents? 

There is a world of difference between Manifesta in Saint-Petersburg and the Sydney Biennial. The first was a generalized boycott against Russia. It called in players not necessarily inclusive to the project.  Sydney was neither a boycott nor a protest. The withdrawal text of the five artists proposed a precise question about the accountability and the context of the Biennial. I signed the letter of support for the artists but I hesitated in signing the one against Manifesta. I have many issues with Russia but the kind of aggression exerted upon that country by the USA and NATO in the last 20 years is a prime cause for the essentialist bigotry that is coming out of there. 

The institution cannot take sides but it has to have a position. All is fine when you operate under democratic conditions where debate and discussion are not hampered by either fear of repression or censorship or retributive budget cuts. But what happens when you are under extraordinary conditions, repressive legislation or public intolerance? Institutions claim a mythical responsibility to the public but that’s not all of it. The institution acts in the “present” but it bears a past and a heritage, and hopefully an imagination and a sense of direction for the future. So, we are talking about three kinds of publics, not only a contemporary public, but one in the past and one for the future. It is not about survival but more so about retaining an integrity with the decisions you make. I am for an institution that is located in the psyche of the people it engages with. That kind of “co-ownership” is the goal. 

The exhibition “Scared of Murals” have been on display at SALT Beyoğlu just before the start of the protests at Taksim square. The exhibition is telling not only the story of Intellectual Left in Istanbul comprised of musicians, actors, writers, directors and photographers who played an active role in the shaping of the political culture at the end of 70s but also how intellectuals have lost their primacy at the second half of the same decade. Today very often we can hear concerns that social and cultural agenda in contemporary societies are dominated by conservative tendencies. How do you perceive the role of socially engaged intellectuals in contemporary politics and culture in Turkey and abroad? 

It is true that the social and cultural agenda is overseen by forms of managerialism and conventionality. The critical question is if the public will keep on accepting this dumbing down and conform to what institutions offer.  Institutions are trapped in the endgame of trading off credibility for fast cash that saves only the day. I remain extremely hopeful because when the public is left to its own devices it produces great intelligence. It institutes. We saw in Istanbul phenomenal examples of these during the occupation of Gezi Park and after. One thing is for certain, it is not enough to talk, write or critique, you have to be on the street where things happen.

We are witnessing the rise in documentary exhibitions about engaged artistic movements of the 20th century. Why do you think this is happening? Would you agree that this rediscovery is guided by the feeling that the failure of such movements represents one of the most important keys to understanding and rereading modernity at the light of the current cultural and political situation? 

I agree. I would separate one-off revisionist projects that consume political potentials and have no effect on the way the institution operates. For SALT 20th century is a tool kit for reading the present time. Everything we do as the institution keeps on transforming it.

I've been looking at the map you realized for SALT’s participation to The Institute Effect program at Lisbon Architecture Triennale 2013 called "In situ Qualitative” which investigates the individuals effect over the institute", and I was very interested in seeing the representation of how flexible an institution can be according to the personal choices of the internal curator. Could you describe better how the SALT team works together? 

:) Long story.

SALT is one of the few institutions that does not need to be called "interdisciplinary" since all the disciplines, modern and contemporary art and architecture, material culture, media and politics melt together in a single programming. Do you think that the format of “encyclopedic institution” is something particularly relevant for Istanbul or is it the only way for cultural institutions to exist nowadays?

We opened in 2011, and are post-post-encyclopedic so to speak. And, we are not departmentalized. SALT has a unique climate where different sets of knowledge clash and benefit from each other without any arrogance. It gets stale when things becomes cozy. Our next hire in programs will be in geography or literature. The desire to build a “museum” in 2014 stems from an inferiority complex, it is simply a nouveau riche idea.  

I am interested in how the digital forum “VOTI, The Union of The Imaginary” that you have been running between 1997-2000 together with many other important curators, was able to establish solidarity and focused conversation among a core group of leading curators. Do you see nowadays the solidarity between curators in the global community? Now, when the written conversation through internet has become an everyday routine, which medium/media could host a space for a similar professional confrontation? 

VOTI was a very intelligent response to those days in terms of medium and technology. 
We are under different conditions where institutions are under serious threat. For many of us the question is not “curatorial”. It is about moving institutions out of their slumber and weave very powerful alliances, share knowledge and collections, establish front-lines, keep each other out of harm’s way. We can no longer be alone with our problems.

When you started your collaboration with the Center for Curatorial Studies at Bard College the curatorial practice was just starting to professionalize and solidifying as a discipline. In 20 years it seems that this practice is going already beyond that and indeed in many institutions there are no more curators (like at SALT) and young curators do not even consider exhibition as a part of their practice. How do you envision the evolution of this profession and how do you think the education in the field could respond, adapt and form figures in the “post-curatorial world”?  

Histories of exhibitions, public reception and all that is here to stay. The curatorial, I am afraid, is not. We consciously began using the post-curatorial, a term invented for SALT to connote what we do. 

The Istanbul Biennial you curated with Charles Esche in 2005 was simply titled "Istanbul" and was concentrated on the city itself striving for alternatives to the dominant, competing ideologies of rampant neoliberal gentrification on the one hand and suicidal nationalist isolation on the other. The last Istanbul Biennial by trying to address a new relationship with the city has failed its attempt in front of the rising of spontaneous creativity of the citizens participating in protests for a  reconfiguration of the public space and the urban sphere. How do you comment on these latest events and how do you see a possible future relationship between the Biennial and the city in Istanbul? 

2005, 07 and 09 built a novel and cogent narrative for a biennial in a city like Istanbul. 2015 should continue from there. The challenge that lies ahead is to test intelligent pilot programs and face not only the excluded but also those who feel they are excluded. Exclusion is cultural, spatial, historical, religious, economical and between levels and layers of citification. There has to be a confrontation and difficult questions have to be posed. I am speaking of an efficient structural experiment where an audience becomes --so to speak-- “an audience with the biennial.”  There is a phenomenal local and international artistic practice and legacy out there to roll it out.  

A conversation with Vasif Kortun and Vladislav Shapovalov. 
Silvia Franceschini
Published originally in doppiozero

Cumartesi, Haziran 21, 2014

İş Birlikleri Üzerine


Yaşar Adanalı’nın Rob389 hakkında Bianet’te çıkan yazısıyla kısa bir süre önce Rob389 ve SALT iş birliğinin nedenleri üzerine yazdıklarım aslen birbirine çok yakın. Tümüyle zıtlaştığımız bir nokta var ki, onu ayrıca tartışacağım. Kitabevlerinin kentlerin simgesel caddelerinden birer birer ayrılmak zorunda kaldığı haberleri sadece İstanbul’dan değil, Paris, Londra, New York gibi kentlerden de geliyor. Bu alışılagelir, beklenilir bir durum oldu, sıradanlaştı. Bunda rantın yanı sıra yüksek KDV oranları, online alışverişin sunduğu kolaylıklar, tablet, e-yayın, zihniyet değişiklikleri gibi olgular etkin olduğu kadar, var olan kültür varlıklarının kent korumasına alınmaması, sivil iradenin marjinalize edilerek günlük verimlilik ve kısa vadeli çıkarlar uğruna etkisizleştirilmesi de söz konusu.

Rob389, 1990’ların sonundan beri uzak ülkelerden gelen arkadaşlarımın şehre varır varmaz uğradıkları iki kitabevinden biriydi; diğeri de Homer’di. Her iki kitabevinin birbirinden farklı ama gayet özenli, süzülmüş bir bilginin hissedildiği seçkileri olurdu. Avrupa’dan gelip iyi kitabı buralarda bulabilmenin ne anlama geldiğini düşünün bir kere.

Dillendirmeyi pek tercih etmediğimiz başka durumlar da var. 1990’ların sonundan 2014’e, Galatasaray-Tünel arasındaki insan trafiği üç-beş-on değil, onlarca kat arttığı hâlde Rob389’un trafiğinde buna mukabil bir artış gerçekleşmedi; trafikle satış orantılı değildi ama kira bedelleri yürüdü gitti. Söz konusu tarihler arasında, İstanbul’a gelen konuklar resmî rakamlara göre on kez, reel olarak en tutucu tahminle beş kez arttığı ve İstanbul nüfusu neredeyse ikiye katlandığı hâlde kamu müzelerinin ziyaret oranlarındaki artış iki misli bile değildir. Yani, İstanbul’daki nüfus ve turist artışı, kitap alma veya müze gezme alışkanlığını etkilemiyor. Zorla değil; her kültürden böyle bir talebimiz olamaz. İstiklal Caddesi şimdilik müze ziyareti alışkanlığından gelmeyen konukları ağırlarken sadece eğlenceye odaklı, üstü açık bir AVM’ye “evriliyor”. Bundan dolayı caddeden çekilemeyiz. Hayatlarına belki de olumlu biçimde dokunabileceğiniz, sonu bilinmez hayırlı bir maceraya, süreç içerisinde sizin de değişeceğiniz bir ilişkiye gene o “kalabalık” içinden teklifsiz ve önyargısız gelenlerle girişebilirsiniz.

Yürüyüş trafiği, turizm parkuru ve yükselen kira bedelleri Rob389’a yaramadığı gibi, kurum, beş yüz metre uzaklıktan beynimizi eriten cıstak cıstaklarıyla bazı kitabevlerinin (veya içinde kitap da olan mağazalara dönüşenlerin) yaptığı gibi kitaptan ricat ederek bir varoluş mücadesine girmedi. Hoş, o kitabevlerini bile yerli/yersiz zincirlere tercih etmeli, zira onlar da daha demokratik bir kültürün tezahürleri.

Ahir ömrünün 21 yılını faal olarak İstiklal Caddesi üzerinde geçirmiş biri olarak endişeliyim. Çok basit bir anlayışla hareket etmek zorundayız, bunun fevkine varmamız gerekiyor ve bu, sorunlarımızı kendi başımıza çözmeye kalkma ve onlarla yalnız kalma anlamına geliyor. İş birlikleri vazgeçilmez ve acil. 

Bir de konuya SALT açısından bakalım. Şu “müze mağazası” dediğimiz, daha önceleri de adı “kitapçı” olan hadisenin son kırk yılını hızla hatırlayalım. 1970’lerin sonuna doğru, ABD petrol krizinden çıkarken (petrol krizinin de müze-sermaye ilişkisinde pekâlâ yeni bir pencere açtığı söylenebilir) “blockbuster” dediğimiz türden sergiler peydah oldu. Bu sergilere mini müze mağazaları ve eşantiyon üretimi eşlik etti. New York’taki Metropolitan Museum of Art’ta, bu mağazacıkların sergilerin hemen çıkışına yerleştirildiği de oldu. Monet resmini görüp Monet eşarbını alırdınız veya tam tersine eşarptan sergiye geçiş yapardınız. Van Gogh, Monet, Dali, Chagall gibi sanatçıların “kitsch” statüsüne erişmesi de o dönemde başladı. Yanlış anlaşılmasın; sanatçıların kendilerinden değil, yerleştirildikleri konumdan söz ediyorum. O zamanın lingua francasında bu mağazacıklara “basınç atma” noktaları denirdi. Tabii, o zamandan beri müzelerdeki metrekare oranlarının nasıl değiştiği; mağaza, kafe, lokanta, lobi gibi mekânlar ile mütevelli heyeti odaları ve özel etkinlik alanları büyürken sergi ve depo birimlerinin küçülüşü, ardından da eser depolarının şehrin dışına atıldığı gerçeği herkese malum. Bugünlere dönersek, New York’taki MoMA -ki bu konuda en işini bilendir, markayı nakde çevirmede üstüne yoktur- yılbaşı katalogları, online satışları, mağazaları ve Tokyo gibi kentlerdeki franchise’ları üzerinden yılda 150 milyon dolardan fazla satış yapıyor. Yanlış okumadınız. Müze-mağaza ilişkisi artık doğallaşmış durumda, değil mi? Hani müzelerin lokantaları gibi, olmasa yadırgarsınız ama mesela Matisse’in Dans’ı sergiden kaldırılsa zor hatırlarsınız. Aşırı tabi ama bundan daha 150 yıl önce bir müzenin birden fazla tuvaleti olması bile tuhaftı. Müze bedensel değil, zihinsel bir meşgaleydi. Müzelerde çok uzun zamandan beri kitabevleri bulunmaktaydı ama bunlarda, yapılan sergilerin katalogları, koleksiyondaki sanatçılar üzerine monografiler, koleksiyon hakkında bir yayın, az da kartpostal, bilemediniz poster vardı. Sonraları işin içine eşantiyon, eşarp, kalemtıraş, atlet, lamba, anahtarlık, kitap ayracı, çanta, şemsiye ve bok püsür girdi. Madrid’deki Reina Sofía’nın Nouvel yapısındaki üç katlı şahane kitabevi gibi nadir örnekler dışında, artık müzelerde hakiki bir kitabeviyle zor karşılaşır olduk. 

Her şeyin “lifestyle” olduğu bir zamandayız. Ancak bazı konular vardır ki, ne ciroya ne de sirkülasyona feda edilir. Bu, sırf iyi satıyor diye resim yapmaya; kalabalık gelecek diye genele müsait sayılan, çiğnenmiş ciklet gibi programlar gerçekleştirmeye ve sanatçı markalamaya benzer. O kanal bir kez açıldığında, önüne gelen her şeyi süpüren başlı başına bir güce döner. Popülizmin geçmiş tasası ve gelecek hayali yoktur. Günü tüketmekten ötesini bilmez, tüketince daha da “extra large”ını talep eder. Oluşturduğu her türlü başarı kriteri sayılara aittir; kaç kafanın kapıdan girdiğine, basında kaç santimetrekare yer aldığına bakar. Bu yöntemle inşa edilen bir kurum, bu yönteme uygun kadroların oluşumunu talep eder. 

SALT, Rob389’la dünyanın bir kurum içinde yer alan en iyi kitabevlerinden birine değil, apayrı bir bilgi setiyle gelen bir kültür hizmetine de kavuşmuş oldu. Hem SALT hem Rob389 farklı katılımcıları, merakları bir çatı altına alarak farklı bir ufuk açıyor. Bu iş birliği, dahası kader birliğinin SALT’ın kültürel programlarına katkısı muazzam. Mülakatlar, kitap tanıtımları ve benzer faaliyetlerle daha bütünsel bir kurum bekliyoruz.

Bunları yazıyorum, çünkü Adanalı’nın kamu hizmetinde ve kamusal sahipliğe yönelik bir kurumla bir AVM’yi karşılaştırmasına üzüldüm. 

Her ne kadar Robinson Crusoe’nun hayatına devam edecek olması iyi bir şey olsa da, Serkildoryan Binası’nın alt katında yer alan İnci Pastanesi’nin AVM inşaatı sebebiyle tahliye sonrası Mis Sokak’ta tekrar açılması, veya yıkılan Emek Sineması’nın yerine yapılan AVM’nin en üst katına taşınacak olması gibi, İstiklal Caddesi 389 numaradan taşınmaları İstanbul için büyük bir kayıp olacaktır.

Önceki yazımda söylediklerimi bunda da tekrarlıyorum: 

İstiklal Caddesi müştereğimizdir ve ortak menfaatlerin korunması bu caddenin ekolojisi için gereklidir. Bu bağlamda, İstiklal Caddesi’nin bilinen kamusallığından vazgeçmek yerine, kültür kurumları arasında koordinasyon, iş ve güç birlikleri geliştirilmesi kültürel ekolojinin sürdürülebilirliği adına bir gerek şarta dönüşmüştür.  
Monokültüre direnebilmek, böylesi zamanlarda sorunlarımızla bir başımıza kalarak ve yıpranarak değil, aksine birlikte hareket ederek, birbirimize değer katarak mümkündür. Karaköy-Taksim ekseni, kentimizin tarihsel kültür coğrafyasına işlenmiştir, kültürel ekolojisi için vazgeçilmezdir ve buradan feragat etmek söz konusu olmadığı gibi bunu korumak önceliğimizdir.

Cuma, Haziran 06, 2014

Bir Projenin Başarısızlığı Aynasında Gezi Parkı*


Gezi Parkı yerine inşa edilmeye çalışılan "Topçu Kışlası", kamu mekânını sembolik bir mimari lisanla yeniden şekillendirmeye yönelik bir girişimdi. Kültür ve temsil politikası ile inşaat ekonomisi ve turizm politikası eş zamanlılar ama aynı şey olduklarını sanmak hatalı olabilir. Gene de, daha önceleri doğrudan bağlantıları seçilemeyen bu olgular Gezi sırasında bir hizadaydı. Neoliberal kapitalist çıkarlarla varlıklı yeni aile makinelerine pürüzsüz bir temsilî mekân hazırlama arzusu örtüştü.

Gezi ve Taksim Meydanı bağlamında, başbakanın sadece cumhuriyet tarihinin sembolik alanına değil, sosyal kenetlenme ve nümayiş tarihine de haseti herkese malûm. Bu mekânların muhalefeti itibarsızlaştırılmalı, hedef gösterilmeli, bastırılmalı ve yerlerine kent merkezine artık rahatlıkla gelecek olan huzur ve saadet müptelası bir cemaati karşılamaya müsait mekânlar sağlanmalıydı. Bunun için de en önemlisi, bu mekânların ideolojik olarak yeniden işlenmesi gerekirdi.


Başbakanın inadının kökeninde, 2002 yılından bu yana kesintisiz ve hasımsız sürdürdüğü iktidarında tek bir kayda değer mimari, mekânsal ifade ve söylem üret(tir)ememesi yatıyor. AKP, 2011 seçiminde aldığı %47 oyun ardından vites değiştirdi. İktidarlarına layık, "otantik" ve kendinden menkul muhafazakâr bir kültürel ortam yaratmak üzere toplumsal mühendisliğe soyunarak devlet araçlarını istihdam etti. Üniversitelerde, eğitim sisteminde ve kültürde kadrolaştı; misyonunu "yurtdışında Türk dilini, tarihini, kültürünü ve sanatını tanıtmak" olarak ifade eden Yunus Emre Enstitüsü gibi kısmi politika geliştirme kurumları açtı; devlet ve belediye düzeylerinde kamu fonlarını kendi seçmeni yönünde kullandı; kendisine yakın temsilciler aracılığıyla "muhafazakâr sanat ve kültür" gibi projeler ortaya attı ve doğrudan Başbakanlık’a bağlı bir sanat konseyi kurulacağını duyurdu.


Ocak 2013'te kültür ve turizm bakanlığı görevinden ayrılan Ertuğrul Günay'ın adeta bir yağmaya dönüşen rant ve inşaat azgınlığını durdurma çabası, Atatürk Kültür Merkezi'ni (AKM) yeniden yaşatma mücadelesi 2012 öncesi hükümetlerinin nispeten makul zihniyetini yansıtıyordu. Günay, önceki dönemin beyefendisiydi, kültür sektörü ve hükümet arasında barıştırıcı bir vasıtaydı ama o da yeni konjonktüre tahammül edemeyerek istifa etmek zorunda kaldı. Dışişleri'nin Babacan'dan Davudoğlu'na geçmesi de benzer bir süreçti. AB sürecindeki duraksama ile birlikte Avrupa’daki Türkiye festivalleri sona erdi. Festivallerin taşeronu İKSV borç sarmalına girdi. AB'ye uyum derken Orta Doğu’nun küstah Osmanlısı hortladı. Gezi esnasında "Yahudi, Ermeni, Rum'sanız Gezi eylemlerinde aktif rol almanızı anlayışla karşılıyorum. Lütfen soyunuzu araştırın" tweet’inin müellifi, Yıldız Teknik Üniversitesi Sanat ve Tasarım Fakültesi Sanat Bölümü Başkanı Prof. Ahmet Atan'ın Yunus Emre Enstitüsü'nün mütevelli heyetinde bulunması bu siyasanın gelişigüzel bir dışavurumu değildi. Devletin en üst kademesinde, Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreteri Mustafa İsen'in başlattığı "muhafazakâr sanat" tartışması da yeni stratejinin bir parçasıydı. Kars'taki heykel hakkında "ucube" söylemi, zamanın İçişleri Bakanı İdris Şahin'in sanatçıları "terörün arka bahçesi" ilan ederek hedef göstermesi de 2011 sonrası çerçevesinde okunmalıdır.


Kimi kesimler için varlıklarını iki asra yakın bir dönemde tarifleyerek besledikleri habitus, kimi kesimlere göre edinilmiş, ithal bir kültürel projedir. Bunların arasındaki gereksiz antagonizmanın bir müzakereye dönüşmesi kuşkusuz kültürel zenginleştirmeye yol açacaktır, aslen tabanda olan budur ancak bu ikisi arasındaki geçişlilik iktidar(lar)ın tam da istemediği bir durumdur; gerilimi sürdürmek isterler. Kültür alanın makbul ve otantik bir damar ile kozmopolit, modern ve Batıcıl olarak ayrı durması, birbirleriyle konuşturulmaksızın farklı korumalar altına geçmesinin zararı tahayyül bile edilemez. İşin kötüsü, tepedekiler sadece son üç yıldır değil, yıllardır bu sözde ayrımı, bu ikilemi yaşatmaktalar.


Ancak, başka masalların da son bulması gerekmekte. Dillere pelesenk olmuş sekülerist kültür cuntası bir efsaneden ibarettir. O malum proje 1940'lı yılların başlarında sonlandı. 1960'larla biçimlenen "demokrat ve solcular" ne geçmişte ne de bugün devlet desteği gördüler. Üniversitelerde işlerini kaybettiler, sürgün edildiler, hapse atıldılar, sansürlendiler, canlı canlı yakıldılar. 1977'den beri "sol" bir hükümet ve "solcu" bir kültür bakanı görmedik. Özerk bir sanat konseyinin sadece o istisna dönemde tartışıldığını da unutmayalım.


AKP, mimari örneklerinin küçük ölçekli modellerinden oluşan geniş bir koleksiyonun yer aldığı Miniatürk tema parkı, İstanbul'un fethi hakkında panoramik bir resimden oluşan Panorama 1453 Tarih Müzesi ve Sütlüce Mezbahası'nın iflah olmaz bir projeyle Haliç Kongre Merkezi adını taşıyan bir kültür merkezine dönüşümü gibi şatafatlı mermer saraylar dışında kültüre dair hiçbir teklif getiremedi. 
AKP’nin agresif inşaat çılgınlığı, fütursuz bir maksimum kârlılık politikası ve kayırmacı gayrimenkul çıkarlarıyla kol kola ilerledi. Bu birliktelik büyük projelerin uygulamasında genellikle çarpıcı bir ahenkteydi, ancak 28 Mayıs 2013’te Taksim’de mutlak surette çöktü. Gücün tarihselleştirilmesine yönelik modernist eğilim ile neoliberal zamanelik arasındaki bastırılmış ama fazlasıyla bariz kırılma gözler önüne serildi; AKP’nin simgesel güç mimarisiyle Taksim Meydanı'nda yangından mal kaçırırcasına kendi izini bırakma çabası, Gezi Parkı'nda devasa bir direnişle karşılaştı. 28 Mayıs gecesi 1500 kişinin katıldığı mütevazı buluşma, 31 Mayıs günü öğleden sonra yüz binlerin katıldığı bir direnişe dönüştü. Ülkenin her yerinde her kesimden insan güvenlik güçlerine karşı koydu. Ertesi gün, polis Taksim’den çekildi. Türkiye, daha önce böyle birşeye tanık olmamıştı: ezeli siyasi düşmanlar ve futbol taraftarları, hayatlarında ilk defa bu bir protestoya katılanlar, çevreciler, analar ve çocukları hep birlikte parkı geri aldılar.

Gezi Parkı, farklı insanlar için farklı anlamlara gelebilir ama herkes için ortak anlamı şu: meydana bakan güzel, yetim kalmış bir yeşil mekân. Taksim Meydanı, erken dönem modern meydan planlama önerileri ve inşa edilirken çok amaçlı bir kültür merkezi olarak hesaplanan AKM ile, yani simgesel bir kent mimarisiyle çevrilidir. Meydanın, önemini yitiren bir ticaret şehrinin ve 19. yüzyıl kozmopolit öznesinin yerini alan yeni yurttaşlığın sahnesi olduğu da söylenebilir. 1930'ların sonundan bugüne, Taksim Meydanı'nın tüm fotoğrafları daha önce görselliği olmayan bu yeni öznenin oluşumuna tanıklık eder; Bourdieu'nün dediği gibi, meydan "temsil edilen toplumun bir temsiline" dönüşür. Ama AKP'nin bu bölgede hiç temsili olmamıştır. Doğruya doğru; şehir merkezini tarihsel olarak "yurttaşlar" için ayrıcalıklı bir alan olarak dayatan zihniyet, AKP'nin veya farklılıkların mevcudiyetini her daim hor gördü.


Gezi Parkı da, AKM de kendi dönemlerinin modernitelerini görünür kılan epik kamusal projelerdi. Ancak, AKP'nin "Topçu Kışlası" önerisinin daha karmaşık bir hikâyesi var. Yeni Taksim planının esas vazifesi belirli bir dönemin, 1940'larda yapılan parkın tüm izlerini silerek yerine, bölge parka dönüştürülmeden önce oradaki kışla yapısının kabuğunu, görüntüsünün kopyasını yerleştirmekti. Topçu Kışlası, 18. yüzyılın sonunda inşa edilmişti. 31 Mart Vakası'ndan kısa bir süre sonra askerî işlevinden arındırılan bina, kamusal ve özel ihtiyaçlarda kullanıldı ve 1930'ların sonunda yıkıldı. Bu bina, modernleşmeci Osmanlı idaresinin bir simgesi, yeni bir "öz görüntü" oluşturmaya çalışan geç imparatorluğun fantazmagorik bir temsiliydi. Avrupalı bir seyyahın zihninde imparatorluğun mükemmel temsilinin nasıl olmasına dair bir öngörü üzerinden, kendisine kırık ve yamuk bir ayna tutuyordu. Başbakan, taklitlerinin yeniden üretilemeyeceği, bir daha yaşanamayacağı Osmanlı klasisizmiyle 18. yüzyıl sonunun kendi kendini şarklılaştıran mimari zihniyeti arasında sıkışmış görünüyor. Bahislerini bu iki zihniyet arasına bağlamış durumda: bunlardan ilki hiçbir zaman bir gösteri olmayı amaçlamamış ağırbaşlı ve heybetli bir mimarlık, diğeri ise kentin, göz ardı edemeyeceği bir dünyaya beceriksizce eklemlenme çabasına örnek bir zamane mimarisi. Bu salınımın AKP'nin erken ve geç dönem iktidarları arasındaki gerilimi, mütevazı kökenleriyle şimdiki ihtişam tutukusu arasındaki farklılığı yansıttığı söylenebilir. Durumun bu denli hüzünlü olması bir yana, mimariye duyulan güvensizlik ve tarihsel envanterle kurulan şer ilişki diğer önemli meseleler.

Başbakanın elitist, dışlayıcı ve/veya Batılı olduğuna kendini inandırdığı kültürel üretime yönelik benzersiz tiksintisi artık kimse için bir sır değil. Meselelere genç varoş delikanlısının üslubu ve öfkesiyle yaklaşıyor. Erken Cumhuriyet'in kültür yatırımlarına, 60 ve 70'lerin solcu kuşaklarına, 12 Eylül diktatörlüğünden sonraki yılların bitaraf kültürel uygulayıcılarına hiddetli. Kültüre dair bir teklif icat edemediği için çok gergin. Sorulması gereken soru şu: Kültürün ekmek fırınına benzemediğini, randımanlı ve ölçülebilir bir üretim biçimi olmadığını neden anlayamıyoruz? Kültür, Gezi Parkı'nda tanık olduğumuz gibi, kendiliğinden ortaya çıkar. Özgündür ve kendini önceden duyurmaz. Boşluktan bir artı değer üretir; tam da varlığı önceden fark edilmemiş bir boşluktan. Dünyasal bir geleceğe katılıma dair özlemler, İstanbul'un uzun mirasından seçmeler yapıp bunlarla cumhuriyetin modernist tahayyülünü birbirlerine kırdırmaktan geçmez.


Bir muammayla karşı karşıya değiliz. On yıldan fazladır devletin kurumsal yapısı çerçevesinde üretilmiş kayda değer hiçbir mekânsal üretim yok. Geçmişten intihal yaparak geçinen, ancak şimdinin arşivini üret[e]memiş bir dönem. Feci bir manzarayla karşı karşıyayız; sadece Taksim yeya Kasımpaşa'dan değil, her yerden.

*Bu yazı İstanbul Art News Haziran 2014 sayısında yayınlanmıştır.